Тохирол ба нарийвчлал /Accuracy and precision/

Тохирол ба нарийвчлал

Тохирол гэдгийг ярихын өмнө нарийвчлалын тухай жаахан өгүүлье. Нарийвчлал гэдэг бол бодит утгатайгаа ойртож буйг илэрхийлж байгаа хэмжүүр юм. Нарийвчлал сайтай жин гэвэл бараг л яг таг хэмжиж тэдэн кг, тэдэн грамм байна гэдгийг үзүүлдэг жин байж таарна. Тооцон бодох математик талаас авч үзвэл, дифференциал тэгшитгэлийн аналитик шийд ба ойролцоолон бодсон шийдийн хоорондын зөрүүн дээр илрэх хэмжүүр юм. Хоорондын зөрүү бага байх тусам нарийвчлал сайжирч, зөрүү ихсэх тусам нарийвчлал муудаж ойролцоолох аргыг сайн эсхүл муу арга болохыг илтгэнэ. Гэхдээ ямар нэгэн ойролцоолох /төгсгөлөг ялгавар, төгсгөлөг элемент, чөлөөт арга гэх мэт/ аргын хувьд нарийвчлал гэдэг үгний оронд тохирол гэж ярих нь зөв мэт. Нарийвчлалын зэрэг хэмээх эхийг Википедиад орчуулж тавьсаныхаа дараа энэ эргэцүүллийг олсон юм. Бид тооны орон, таслалын арын тооны хэмжээг оронгийн нарийвчлал гэж ярьдаг. Өшөө нарийвчлалтай хариу гарга гэвэл таслалын ард 5, эсвэл 10 оронг гаргаж ирнэ. Иймд тооцон бодох аргын нарийвчлалыг цифрийн нарийвчлал гэдэг ухагдахуунаас салгамаар ч юм шиг. Пи тоог барилгын инженерүүд ихэнхдээ 3.14 гэж хэрэглэдэг бол шинжлэх ухаанчид илүү нарийвчлалтайгаар 3.14159265 гэж хэрэглэх жишээтэй. Фортран дээр код бичиж байхад бодит тооны нарийвчлалыг үр дүнгийн нарийвчлалаас хамааруулж авдаг. Тооцон бодох аргын нарийвчлал буюу тохирол сайн байж болох ч оронгийн нарийвчлал муу бол худлаа л үр дүн гарна гэсэн үг. Тиймээс салгаж ойлгох нь чухал бөгөөд англи /англи хэл бол шинжлэх ухааны хэл/ дээр хэрхэн авч үздэгийг сонирхвол:

• Тохирол - Accuracy /term of systematic error/
• Нарийвчлал - Precision /term of random error/

Инженерийн зурагзүй, үйлдвэрлэлтэнд м-ээр тэмдэглэж байгаа бол таслалаас хойш 2 орон хангалттай, илүү нарийвчлалтай гэвэл мм-ээр тэмдэглэхэд болно. Учир нь бид мм-ээс илүү нарийн харж чадахгүй.

Усжуулалт /Irrigation and water supply/

Усжуулалт

“Байгалийн гантай тэмцэх үндсэн арга нь усжуулалт юм шүү. Байгаа бүхнээ түүнд золихоос өөр замгүй нь чухам үнэн юм шүү.”

Гандиуд овогт Ч.Пүрэвдорж

Сүхбаатар аймаг, Бэлчээрийн худаг. Агт усалж буй

Усжуулалт гэдэг өргөн цар хүрээг хамарсан нийтлэг утгатай үг бөгөөд уг гаралыг нь хөөж үзвэл “усжих” буюу “устай болох” гэсэн утгатай аж. Орчин үеийн хот суурин, үйлдвэрийн ус хангамж, бэлчээр усжуулалт, усалгаатай тариалан гэх улс ардын аж ахуйн асуудлууд усжуулалт нэрийн дор оршино. Монголд орчин үеийн шинжлэх ухаанч судалгаа бүхий усжуулалтын ажил 1930 оны сүүлчээр эхэлж 1980 оныг хүртэл эрчимтэй хөгжсөн гэж хэлж болмоор. Энэ үеийн усжуулалтын гол зорилго нь хөдөө аж ахуй, газар тариалан, бэлчээр усжуулалтын асуудал байсан ба одоо ч энэ асуудал чухал хэвээр байгаа ч төдийлөн сайн хөгжихгүй байна.

Фортраны хувьсгал /Evaluation of fortran/

Фортран бол инженерчлэл, шинжлэх ухааны судалгаанд зориулагдсан дээд түвшний хэл юм. Дээд түвшний гэдгийг дээгүүр зиндааны гэж ойлгож болохоос гадна сурсан хойноо эргэж харвал дээд түвшний амархан хэл гэж хэлж болно. Фортран нь С++, python, java гэх мэт ач нар шигээ технологийн хөгжил, практикийн шаардлагаар шинэчлэгдэн хувьсаж байдаг динамик шинжтэй хэл юм. Давуу чанар, шинэ гүйцэтгэлийг агуулсан шинэ хувилбар 10 жилийн үечлэлтэй гардаг уламжлал ажиглагдаж байна. Энэхүү шин хувилбар гаргах хариуцлага нь Олон улсын стандарт буюу ISO /International organization for standardization/ -ын харъяанд Fortran working group - Фортран хөгжүүлэх групп үүрдэг байна. Энэ групп нь Америкийн Үндэсний Стандартын Институтын /ANSI гэж өгөгдлийн өргөтгөл байдгыг санаж байгаа байх/ төлөөлөгч байгууллага юм. Фортраны шинэчлэсэн хувилбарыг АҮСИ ноороглож бусад ижил чиглэлийн байгууллага, хувь экспертүүдэд явуулж, санал асуулга, зөвлөмж авч түүнийгээ мөн ноорогтоо шигтгэж дахин явуулж дахин шигтгэж гэх мэт их зөвлөлдсөн процессын үр дүнд шинэ хувилбар гарч ирнэ. Шинэ хувилбарын фортран нь өмнөх хувилбарын шинж чанар онцлогийг агуулсан байх заавалчгүй шаардлагатай ба өмнөх хувилбарын дутагдлыг сайжруулах эсвэл огт шинэ зүйл хийх "тушаал" нэмсэн байх ёстой. Програмчлалын хэл хэт шинэчлэгдвэл /бичиглэлийн формат огт өөр болох/ хэрэглэгчидэд таагүй байх нь ойлгомжтой. Учир нь програмчлалын хэл бол судлаач, инженер, эрдэмтдийн хэрэглээ юм. 

Фортран бол орчин үеийн чадварлаг тооцооллын хэлнүүдийн буурал аав юм.

Фортран хэлний анхны хувилбар 1954 онд гарч 1960 он хүртэл хэрэглэгдсэн. IBM Type 407 компьютер Фортраны анхны хэрэглэгч байсан ба 409 хувилбар нь анхны фортраны хувилбарыг халсан байна. 

Фортран хэлтэй IBM 704 компьютер. Энэ компьютер орчин үеийн бидний утас шиг их олон функц ажиллуулж чадахгүй боловч секундэд 4000 орчим бүхэл тоог үржиж хуваах, 8000 орчин бутархай тооны дунджыг олох чадвартай байжээ.

Ус хангамжийн системийг уртасгасан цагаар судалсан үр дүн /Long time analysis of water supply system/

Ус хангамжийн системийг уртасгасан цагаар судалсан үр дүн

Northwest master planning study - Indiana American Water - 2010
Ус хангамжийн систем дахь усны насны шинжилгээ

Бадарчийн Аюурзана¹

Эрдэнэбаярын Тунгалагтамир²

¹ БИАС, Гидравлик, Усны барилга байгууламжийн баг

E-mail: ayur_426@yahoo.com

² Престиж инженеринг ХХК

E-mail: tamirerdene401@yahoo.com

Хураангуй— Ойрын жилүүдэд манай улсад уул уурхай, барилга хот байгуулалтын салбар эрчимтэй хөгжиж улмаар хүн ам, уул уурхай, усалгаатай газар тариаланг усаар хангах ус хангамжийн систем олноор баригдаж, хотуудын хуучирсан системийг шинэчлэх ажлууд цөөнгүй хийгдэж байна.

Өнөө үед зураг төслийн байгууллагад ус дамжуулах шугам болон түгээх системийн тооцоог гараар, цөөн хэсэг нь программаар тооцдог боловч тэр бүр бодит байдалтай нийцэхүйц үр дүнг гарган түүн дээр техникийн шийдлийг хийж чадахгүй байгаа нь нууц биш билээ. Тэр дундаа ус хангамжийн системийн гидравликийн тооцоог уртасгасан цагаар хийж хоолой доторхи усны чанарын өөрчлөлтийг загварчилж туршсан ажлууд тун ховор байгаа ба энэ чиглэлийн ажлуудыг эрчимжүүлэх нь ундны усны эрүүл ахуйн болоод хөрөнгө оруулалт, ашиглалтын асуудалд чухал нөлөөтэй юм.

Түлхүүр үг— EpaNet, Загварчлал, Усны нас, Усан сан, Автомат удирдлагын систем

УС+ЭРЧИМ ХҮЧ=НОГООН ХӨГЖИЛ /Water+Power=Green development/

УС+ЭРЧИМ ХҮЧ=НОГООН ХӨГЖИЛ

ШУТИС,  БИАС-ийн Усны барилга байгууламжийн инженерчлэлийн төвийн захирал Н.Насанбаяр /Гидравлик УББ ахлах багш /

e-mail: nnasan_4@yahoo.com

УС-ЧАНД-МАНАХ-ЭРДЭНЭ.

            Ус-чандмань эрдэнэ гэдэг. Энэ чандмань эрдэнэ гэдэг нь сайтар чанд манаж хамгаалах эрдэнэ гэсэн үг юм. Бид олон орон,  олон улсын хэл соёл судалж хагас дутуу мэдлэгтэй болж ирээд Монгол хэл соёл харилцан ярилцах эх хэлээ дэмий нэг сэглэж байна. Жишээ татаж үзвэл. СТАНЦ гэдэг сууршмал Монгол үг байна. Эх гарал нь station буюу байр буудал гэсэн үг байна. Энэ үг нь станция гэсэн Орос үгнээс уламжлан станц гэсэн нэршилтэйгээр Монгол хэлэнд орж иржээ. Насосная станция-насос станц угтаа бол бид нар Шахуургат төхөөрөмжийн байр, Ус хөөрөгдөх төхөөрөмжийн байр  эсвэл Усан хөөрөгийн байр гэж Монголчилж сэтгэх байжээ. Насос станц гэвэл зөвхөн энэ талын мэдлэгтэй хүн л сэтгэж санах болно. Гэтэл Шахуургат төхөөрөмжийн байр эсвэл Ус хөөрөгдөх төхөөрөмжийн байр, Усан хөөрөгт байр гэвэл захын Монгол хүн ус хөөрөгдөж өргөх барилга байшин юм байна гэж дор нь сэтгэх болно.

Саяано-Сушенскаяа боомт. Хөвсгөлөөс цааш Шишхид гол хил гарч Енисэй мөрний эх болох ба энэ мөрөн дээр барьсан 6400МВт-ын хүчин чадалтай усан цахилгаан станц

Цаг уур, уур амьсгал гэж юу гэсэн үг вэ. Цаг хугацааны уур амьсгал хэрхэн өөрчлөгдөхийг үзүүлсэн үг байна. Гэтэл уур гэдэг үг энэ үгнүүдэд байдаг нь учиртай юм. Ус ууршин уур манан үүсч үүл болон,  буцаж хур тунадас болон бууж түүнээс бүх амьтан ургамалын амь, амьсгал амьдрал нөлөөлөхийг үзүүлсэн үг байна. Амьсгал гэдэг нь амь+гал махбодь хоёрийг илэрхийлсэн үг болж таарч байна. Амь юутай тэнцүү вэ. Домог ёсоор амь гэдэг нь алагдсан яст мэлхийнээс үүдэлтэй МОД+ТӨМӨР+УС+ШОРОО+ГАЛ МАХБОДЬ гэсэн таван зүйлийн цогц нийлбэр болно гэсэн байна. Энэ нь амьд байсан яст мэлхий төмөр зэвтэй модон сумаар харвуулж үхсэнээс гарсан хариу үр дүн гаргалгаа байна.